Het valt elk jaar rond dezelfde weken op. De vakantie is voorbij, het is nog niet echt herfst, en toch kost opstaan ineens meer moeite dan in juli. Hieronder de vragen die hierover het vaakst terugkomen, met antwoorden die verder gaan dan een advies om vroeger naar bed te gaan.
Komt het echt door het licht?
Voor een groot deel wel. Tussen eind juni en eind september verliest Nederland ongeveer drie uur daglicht, en dat verlies gaat in september het snelst: rond de equinox schuift de zonsopkomst per week zo’n twintig minuten op. Je interne klok stuurt op licht, en vooral op het licht dat je in het eerste uur na het wakker worden binnenkrijgt. Wordt je wekker plotseling in het donker gezet, dan loopt die klok achter op je agenda, en dat voelt als vermoeidheid terwijl je genoeg hebt geslapen.
Waarom merk ik het in september sterker dan in november?
Omdat het tempo van de verandering telt, niet het absolute niveau. In november is het licht schaars, maar je lichaam heeft zich er dan al weken op ingesteld. In september verandert het snel terwijl je ritme nog op de zomer staat afgesteld. Daar komt bij dat september bij de meeste mensen ook het drukste moment van het jaar is: werk begint weer, school begint weer, en alles wat in de zomer bleef liggen komt tegelijk terug.
Helpt eerder naar bed gaan?
Minder dan je hoopt. Als je klok achterloopt, lig je vooral langer wakker. Wat beter werkt is aan de voorkant beginnen: sta zoveel mogelijk op een vast tijdstip op, ook in het weekend, en ga in dat eerste uur naar buiten. Twintig minuten buiten op een bewolkte ochtend levert nog altijd veel meer licht op dan een goed verlichte huiskamer. Verder is de basis niet spannend maar wel bepalend, en die staat al uitgewerkt in dit overzicht over beter slapen volgens de wetenschap.
Moet ik vitamine D gaan slikken?
De aanmaak van vitamine D via de huid valt in Nederland in het winterhalfjaar vrijwel stil, en voor een aantal groepen is aanvulling het advies: mensen boven de zeventig, mensen met een donkere huidskleur, mensen die weinig buiten komen, en vrouwen die zwanger zijn. Zit je niet in zo’n groep, dan is het geen automatisme. Vitamine D is bovendien geen middel tegen vermoeidheid dat je op maandag slikt en op dinsdag merkt, en te hoog doseren is niet zonder risico. Twijfel je, vraag het dan bij de apotheek of de huisarts na in plaats van bij de drogisterij te gokken.
Is die dip na de vakantie normaal?
Ja, en hij zegt vaak meer over de weken ervoor dan over september. Wie op vakantie eindelijk uitrust, merkt bij terugkomst pas hoe hoog de rekening was. Dat is niet hetzelfde als een tekort of een ziekte, het is een lichaam dat een achterstand inhaalt. Vervelend wordt het als de vakantie de enige plek in het jaar is waar dat inhalen gebeurt, en dat is precies het patroon dat steeds meer mensen niet meer accepteren; er is een reden dat ontspannen na een werkdag zoveel aandacht krijgt.
Speelt eten een rol?
Indirect. In de zomer eten de meeste mensen lichter, later en onregelmatiger, en in september valt dat patroon terug op wat je ’s avonds nog snel in elkaar zet als je moe thuiskomt. Dat is meestal het moment waarop het minst goed uitpakt. Een week vooruit koken klinkt als iets voor gezondheidsfanaten, maar het is vooral een manier om de beslissing weg te halen bij het moment waarop je er geen zin in hebt; hoe je dat praktisch aanpakt staat in dit stuk over meal prep voor beginners.
Wat doet de overgang naar wintertijd?
Die komt eind oktober en zorgt voor een extra uur licht in de ochtend, wat voor de meeste mensen prettiger valt dan het verlies in de avond. Het effect is kleiner dan het jaarlijkse gesprek erover doet vermoeden, en het duurt bij de meesten een paar dagen. Kinderen en mensen met een strak ritme merken het langer.
Wanneer is het geen seizoensdip meer?
Als de vermoeidheid weken aanhoudt terwijl je wel voldoende slaapt, als je overdag in slaap valt, als je er andere klachten bij krijgt (kortademigheid, hartkloppingen, gewichtsverandering, somberheid die niet wegtrekt), of als het je werk en je contacten begint te raken. Dan is het geen kwestie van meer daglicht pakken maar iets om bij de huisarts neer te leggen. Bloedarmoede, een traag werkende schildklier en slaapapneu geven alle drie precies dit beeld, en die vind je niet met een lampje op je bureau.
Wat ik zelf zou doen
Kies één ding en houd het vier weken vol, in plaats van in september een compleet nieuw regime af te kondigen dat half oktober alweer weg is. Voor de meeste mensen is dat ene ding: elke ochtend naar buiten voordat de dag begint. Het is gratis, het kost een kwartier, en het is de enige ingreep in dit hele rijtje waarvan je in de tweede week al iets merkt.
